Budowa geologiczna szczytu

Cały nasz region, będący częścią Karpat Zewnętrznych, zbudowany jest z tzw. fliszu — skał osadowych, powstałych na dnie głębokiego zbiornika morskiego (geosynkliny), zwanego Oceanem Tetydy, który istniał przez około 100 milionów lat. Mechanizm tworzenia się fliszu był następujący: lądy otaczające zbiornik były niszczone, a powstały w ten sposób drobny materiał skalny był transportowany rzekami do geosynkliny i gromadzony się na jej zboczach. Z biegiem czasu ilość osadu powiększała się, aż w końcu tracił on stabilność i osuwał się w głębiny w formie tzw. prądów zawiesinowych. Opadający materiał osadzał się na dnie, tworząc poziome warstwy. W pierwszej kolejności gromadziły się żwiry, jako najcięższe, następnie piaski, później najdrobniejszy iły. Proces ten powtarzał się wielokrotnie, dając kilkukilometrowej grubości naprzemienne warstwy, które z czasem pod wpływem procesu diagenezy przemieniały się w skały. Ze żwirów powstawały zlepieńce, z piasków piaskowce, a z iłów łupki.

Na przełomie oligocenu i miocenu (28 mln lat temu), na skutek zderzenia płyty indoeuropejskiej z blokiem panońskim, osady fliszowe uległy sfałdowaniu. Powstał szereg tzw. płaszczowin, utworzonych z nakładających się na siebie fałdów, które na omawianym terenie przebiegają z północnego zachodu na południowy wschód. Obszar Beskidu Niskiego obejmują płaszczowiny: śląska, dukielska i magurska. W czasie ruchów fałdowych częściowo nasunęły się one na siebie z południowego zachodu na północny wschód. Jednostka śląska jest najniższa i leży najdalej na północy. Od strony południowej zalega na niej płaszczowina dukielska, która z kolei wynurza się spod jednostki magurskiej.

W okolicy Dukli znakomicie widać nasunięcie płaszczowiny dukielskiej na śląską. Stromy, północny stok Cergowej znajduje się w obrębie tej pierwszej, a leżące u podnóża otoczenie Jasionki w drugiej. Tytułowa góra jest częścią brzeżnego, zewnętrznego fałdu płaszczowiny dukielskiej, który ma formę łuski. Oznacza to, mówiąc w dużym uproszczeniu, że posiada on tylko jedno skrzydło. A w skrzydle warstwy skalne są nachylone tylko w jedną stronę.

W obu wymienionych płaszczowinach mamy odmienne zespoły skalne: na Cergowej piaskowce cergowskie i margle podcergowskie, a u jej podnóża, już w granicach jednostki śląskiej, warstwy krośnieńskie. Piaskowce cergowskie są gruboławicowe, niebieskawe, ale po zwietrzeniu zmieniają kolor na żółtawy. Grubość kompleksu tych skał sięga około 300 m. Ich ławice zapadają ku południowi pod kątem około 25o, tylko miejscami większym. Duża odporność tych skał na niszczenie oraz ich ułożenie decydują o wysokości i kształcie góry. Cergowa jest twardzielcowym grzbietem monoklinalnym. Słowo twardzielcowy mówi, że grzbiet został uformowany przez procesy denudacyjne (niszczące), które wypreparowały utwory skalne o dużej odporności (piaskowce cergowskie) spośród skał bardziej miękkich (warstwy krośnieńskie). O grzbiecie monoklinalnym mówimy wtedy, gdy jest on zbudowany z warstw skalnych nachylonych łagodnie (do 35o) w jedną stronę. Tego typu grzbiety z reguły formują się na łuskach. Wspomniałem, że masyw Cergowej budują ławice zapadające w kierunku południowym. W wielu miejscach pokrywa się z nimi nachylenie stoku południowego. Stok północny został wycięty w czołowej części warstw. Takie ułożenie skał dało grzbiet asymetryczny z łagodniejszym stokiem południowym i bardziej stromym (nawet do 65o) północnym.

Częstymi zjawiskami geologicznymi w strefach fliszowych są osuwiska. Cały masyw Cergowej został i jest nieustannie kształtowany przez te procesy. Występujące tu jaskinie są też ich skutkiem. Ale o roli osuwisk w modelowaniu rzeźby góry opowiem podczas następnej wycieczki.

Wojciech Krukar