Położenie, ogólna charakterystyka i nazwa masywu

Cergowa wznosi się na południowy wschód od Dukli, w środkowej części Beskidu Niskiego. Góra wyrasta w brzeżnej strefie tego górotworu, który w tym rejonie opada ku niższemu Pogórzu Bukowskiemu. Spośród otoczenia wyróżnia się wysoko¬ścią i oryginalnym, śmiałym kształtem, przypominającym leżącego konia, oraz niezwykłą spadzistością północnych stoków. Cergowa, zwana też Wielką Górą lub Cergowską Górą, ma trzy wierzchołki: wschodni (681 m), środkowy (683 m), z którego podobno w 1944 r. Niemcy ostrzeliwali wyzwolony już Rymanów, oraz zachodni (716 m), najwyższy, z wysoką wieżą widokową.

Masyw Cergowej z trzech stron otoczony jest przez głębokie doliny: Jasionki na północy, potoku płynącego przez Zawadkę Rymanowską na południu i Jasiołki na zachodzie. Dolina tej ostatniej, mająca na tym odcinku cechy przełomu rzecznego, oddziela Cergową od góry Kilanowskiej. Na wschodzie omawiany masyw gwałtownie opada o blisko 150 m i przechodzi w niski i szeroki grzbiet Kaniowego Działu (549 m). Podobne pod względem morfologicznym są pobliskie wzgórza: Małej Góry (448 m) - na północnym zachodzie oraz Horbka (487 m) i Złotej Bani (507 m) na południu.

Masyw właściwy składa się z dwóch grzbietów. Główny, z wymienionymi już trzema szczytami, biegnie z północnego zachodu na południowy wschód. Boczny, zwany Wierzchowinami, odgałęzia się od głównej kulminacji na południowy zachód i obniża się nad Nową Wieś. Wybija się w nim szczycik Szczobu (625 m). Układ głównych linii orograficznych przypomina zatem ułożoną w kierunku południowo wschodnim literę Y.

Przez Kaniów Dział biegnie wododział między dorzeczami Sanu i Wisłoki. Cergowa, wyrastająca na zachód od niego, w całości jest odwadniana przez dopływy Jasiołki. Układ sieci potoków jest promienisty. Cieki są krótkie, a w górnych swych odcinkach mają znaczne spadki. Najdłuższe są potoki na stoku południowym: Bołczaniec, Liszna i Tereściański. W południowo-wschodniej części masywu Cergowej znajduje się zarastający i okresowy stawek o średnicy ok. 20 m, mający lokalne określenie - Morskie Oko. U północno-zachodniego podnóża góry bije źródełko, zwane Złotą Studnią, przy któ¬rym według przekazów miał pustelnię św. Jan z Dukli. Jest tu kaplica z figurą świętego.

Miano Cergowa nie ma do końca jasnej etymologii. Obecnie góra wznosi się na gruntach wsi: Cergowej, Jasionki, Lubatowej, Nowej Wsi i Zawadki Rymanowskiej. Jednak pierwotnie były to tylko tereny pierwszej z wymienionych osad, która jest tu najstarsza. Sytuacja taka rodzi pytanie o chronologię nazw, która z nich - góry czy wsi - jest starsza? Można założyć, że gdyby miano wsi powtarzało nazwę góry, to ta ostatnia powinna się zachować w świadomości mieszkańców. A tak nie jest, gdyż w Cergowej i Jasionce szczyt ten jest określany jako Wielka Góra (Wielgo Gora), w odróżnieniu od wyrastającej w pobliżu Małej Góry. To może wskazywać, że słowo Cergowa odnosiło się pierwotnie do osady, a na wyniosłość zostało przeniesione przez ludność ze wsi sąsiednich. W mechanizm ten wpisuje się nazwa Cergowska, którą posługują się mieszkańcy Lubatowej i Dukli, i którą - Cergowska Gura - opisano szczyt na mapie Miega z lat 1779-83. Oronim Cergowa wprowadzono dopiero na drugim zdjęciu Galicji (lata 1861-64). Nie jest on słowiański. Językoznawcy (W. Lubaś) wiążą go z niemiecką nazwą osobową Cerg. W takim ujęciu jest to nazwa dzierżawcza oznaczająca ‘wieś jakiegoś Cerga’. W. Makarski łączy określenie Cergowa z węgierskim słowem cserga ‘namiot’ lub rumuńskim czerga ‘kołdra’ i zakłada, że nazwa mogła powstać w okresie pierwszych migracji ludności rumuńsko-bałkańskiej. Według tego badacza związek góry z namiotem może odnosić się do jej kształtu lub szałasów pasterskich na stokach. Jednak osadnictwo wołoskie w rejonie Dukli jest późniejsze i przestrzennie związane wyłącznie z górską strefą Beskidu Niskiego. Wznosząca się w północnej granicy tej grupy górskiej Cergowa z trzech stron otoczona jest przez wsie osadnictwa przedwołoskiego, a tylko jej południowe podnóże znajduje się w granicach łemkowskiej Zawadki Rymanowskiej.