Wyspowy masyw Piotrusia (728 m) jest najwyższy we wschodniej części Beskidu Dukielskiego. Ogólnie od południa i zachodu zamyka go dolina Jasiołki między Daliową a Zawadką Rymanowską, potok Daliówka od strony wschodniej oraz obniżenie Kamionki i Zawadki Rymanowskiej na północy. W tak zakreślonym obszarze obok góry tytułowej są jeszcze wzniesienia: Działu Szklarskiego (648 m) i Działu Kamiańskiego (657 m) w części wschodniej oraz Wołowego (521 m) w partii zachodniej. Wspomniane Działy oddziela od masywu właściwego droga leśna z Obłazu (parking na zachód od Daliowej) do Zawadki Rymanowskiej. Między Wołowym a Piotrusiem znajduje się głęboka i ciągle jeszcze dość dzika dolina potoku Kamianki (Białego).

Grzbiet masywu właściwego jest wyrównany. W środkowej jego części wznosi się kulminacja główna z punktem geodezyjnym (727,5 m). W 1962 r. zbudowano nad nim wysoką, drewnianą wieżę triangulacyjną, po której nie ma już dzisiaj śladu. Na południowym wschodzie grzbiet kończy ostry szczycik (698 m), a na północnym zachodzie szersze i bardziej kamieniste wyniesienie (684 m), zwane Kaput Wald. Grzbiet ma kształt łuku, co sprawia, że z każdej strony ma wygląd krótkiego, ale wyniosłego wału górskiego. Do tak zarysowanego szczytu nawiązuje druga jego nazwa - Płazyna (płazyna ‘płaszczyzna’). Udało mi się ją zapisać u Łemków z Daliowej w 1991 r. Pan Michał Krupej, opowiadając o przedwojennym Piotrusiu, mówił: „Idemy na boriwky na Płazynu”.

Grzbiet na całej długości wieńczy ostra grzęda, zbudowana z twardych skał, które w geologii mają nazwę piaskowców z Mszanki. Wyróżnia je charakterystyczna jasna, żółtawa barwa. Niewątpliwie właśnie do tej grzędy i rozrzuconych tu i ówdzie głazowisk nawiązuje główna nazwa - Piotruś. Przyjęła się ona za mapami trzeciego zdjęcia austriackiego (kilka edycji po roku 1876) i polskimi przedwojennymi. Właściwa jej forma zachowała się w słownictwie mieszkańców Daliowej i Lubatowej - Petrus oraz Kamionki - Petros (Pitrosa). Starsze opracowania zaborcze podają odpowiednio: Pietrosa b. (tzw. mapa Mieg`a z lat 1779-83) i Pietrus (tzw. drugie zdjęcie z okresu 1861-64). Oronim Pietros jest jednostkowy w naszej okolicy, ale w Karpatach Wschodnich desygnuje wiele wysokich i z reguły skalistych szczytów, np. Pietros (2020 m) w Czarnohorze, Pietros (1781 m) w Górach Marmaroskich, Pietros (2303 m) w Górach Rodniańskich - najwyższy szczyt Karpat Wschodnich i Pietros (2100 m) w Górach Kelimeńskich. Nazwa jest wołoska - po rumuńsku piatra oznacza ‘skałę’.

Na wierzchołku schodzą się granice trzech wsi: Zawadki Rymanowskiej, Kamionki i Daliowej. Tym samym masyw w części północnej i zachodniej znajduje się na terenie gminy Dukla, a tylko jego południowo wschodni fragment leży w gminie Jaśliska.

Całą omawianą grupę górską porasta piękny starodrzew o powierzchni około 1,9 tys. ha. W części południowej są to przeważnie lasy bukowe w wieku około 100 lat. Na stokach północnych Piotrusia oraz na Dziale Kamiańskim i Szklarskim w drzewostanie dominuje jodła. Blisko osiemdziesięcioletnie sośniny występują na obrzeżach masywu, na dawnych polach Kamionki, Zawadki Rymanowskiej i Daliowej.

Zupełnie odmienna jest, zapewne ze względu na skalistość gruntu, roślinność porastająca szczyt. Niskim i rzadki drzewostan tworzą olszyna, jarzębina i brzoza. W okresie międzywojennym pożar strawił świerczyny porastające zachodnią część szczytu. Jeszcze dwadzieścia pięć lat temu dawny gajowy - Walerian Krok - przytaczał mi za dawnym starostą nazwę zniszczonego lasu - Kaput Wald.

Pod względem własnościowym jest to las państwowy z jedną enklawą lasu gminnego. Tworzy ją dawny las gromadzki Zawadki Rymanowskiej o powierzchni 55,21 ha, położony u północnych podnóży Piotrusia. W części wschodniej, w rejonie Działu Kamiańskiego, w obszarze źródliskowym Daliówki Popowej, była druga taka enklawa - las gromadzki Królika Polskiego o powierzchni 26,10 ha. Po wymianie obszarów leśnych między Nadleśnictwem Dukla a Gmina Rymanów, pozostała tylko nazwa Las Królicki (oddział 15A LP).

W okresie międzywojennym po wschodniej stronie przełęczy (527 m) między Piotrusiem a Działem Kamiańskim stała gajówka. Z Daliowej prowadziła do niej tzw. Wierchowa Puć (w gwarach łemkowskich słowo puć znaczy ‘droga’). Obecnie w podobny sposób biegnie wspomniana leśna droga asfaltowa z Obłazu do Zawadki Rymanowskiej. Pan Michał Krupej opowiadał, że teren w pobliżu gajówki nazywano Koło Adama, gdyż ostatnim gajowym był niejaki Adam Szałaj z Posady Jaśliskiej.

Piotruś był stosunkowo rzadko odwiedzany przez turystów, gdyż przez kilkadziesiąt lat po ostatniej wojnie nie było w jego masywie żadnego szlaku turystycznego. Dopiero w 2000 r. z inicjatywy Urzędu Gminy w Dukli wyznakowano biało żółtym kwadratem trasę z tego miasta przez Cergową i Piotruś w dolinę Jasiołki. Po drodze Zawadka Rymanowska z piękną cerkwią. Szlak ten umożliwia poznanie grzędy szczytowej i osiągnięcie szczytu. Jednak więcej ciekawych miejsc znajduje się poza ścieżką znakowaną. Poprowadzę do nich podczas następnej wycieczki.

Wojciech Kruklar